index

Nowy Syjon nad Eufratem i Tygrysem. Krótka historia diaspory żydowskiej w Mezopotamii.

Nie zdawał sobie sprawy sędziwy Abram, że jego liczne potomstwo powróci kiedyś do Ur chaldejskiego z którego on musiał wyjść, aby wypełniła się wola Pana. Po zdobyciu Jerozolimy przez Nabuchodonozora w 587r p.n.e. tysiące Żydów trafiło do niewoli babilońskiej. Opuszczali umiłowane Jeruszalaim, aby osiedlić się gdzieś nad wodami Mezopotamii. O dziwo, gdy Cyrus Wielki Achemenida – szachinszach Persji – zezwolił im w 539r p.n.e. na powrót, większość zdecydowała się pozostać. Przecież – jak mówili – w każdym zakątku świata można wołać: Adonai! Adonai! Bóg jest wszędzie. I w Syjonie, i w Chaldei. Jest Emmanuelem, czyli Bogiem z nami, zawsze i wszędzie, tu i teraz. Z czasem stała się Babilonia centrum kultury żydowskiej. Atenami i Rzymem judaizmu. Mędrcy hebrajscy dokonali tam heraklitańskiej pracy zebrania, uzupełnienia i rozwinięcia ,,Miszny” oraz ,,Gemary” tworząc w 500r n.e. tzw. Talmud Babiloński będący przez kolejnych tysiąc lat – do czasów pojawienia się reformacji haskalskiej i chasydzkiej w Europie – najważniejszym zbiorem praw i zasad według których żyli wyznawcy religii mojżeszowej na całym świecie.

     W 587 p.n.e. wielu Żydów miało na ustach słowa, które pięć wieków później wypowie na krzyżu Jezus z Nazaretu, potomek rodu Dawida, latorośl drzewa Jessego: ,,Eloi, Eloi lema sabahthani? Panie, Panie czemuś mnie opuścił?” W tymże roku Jerozolima i Wzgórze Świątynne Har ha-Morija sprofanowane zostały mieczem bezbożnego Chaldejczyka – Nabuchodonozora. Tysiące Żydów zginęło w nierównej walce, tysiące pognano w kajdanach do Babilonii. Zapatrzony w bałwany Marduka mezopotamski satrapa nie zdawał sobie jednak sprawy, że nie da się zniewolić narodu, który pokłada ufność w Panu. Nie znał słów proroka Izajasza: ,,Jeśli Bóg z nami, któż przeciwko nam?”
       Po raz pierwszy Żydzi dostali się do niewoli babilońskiej w VIIIw p.n.e. W roku 720 po zdobyciu Samarii przez króla asyryjskiego Salmanassara wielu jej mieszkańców wygnano do Mezopotamii, stanowiącej ówcześnie prowincję Asyrii. Jednak najgorsze miało dopiero nadejść. W VIIw p.n.e. w stosunkach międzynarodowych na Bliskim Wschodzie doszło do istotnych przewartościowań. W 612r połączone wojska Babilonii i Medii zdobyły stolicę Asyrii – Niniwę. Imperium Assurbanipala uległo rozpadowi. Tymczasem na nowego hegemona wyrosła Babilonia, coraz chciwiej spoglądająca ku Judzie i Samarii. Ówczesny władca Izraela Jozjasz (639-608) zdawał sobie sprawę, iż jego królestwo znalazło się pomiędzy egipskim młotem a chaldejskim kowadłem. W tej sytuacji zdecydował się na prowadzenie polityki probabilońskiej dążącej do zahamowania ekspansjonizmu egipskiego. Strategia króla żydowskiego okazała się chybiona. Już w 608r p.n.e. Jozjasz zginął w przegranej bitwie z armią faraona Neko II zmierzającą do udzielenia pomocy Asyrii. W czasie panowania następcy Jozjasza Jojakima (608-598) nastąpiło radykalne odwrócenie sojuszy. Izrael wszedł do grupy państw wspierających Egipt, który miał być zaporą przed mocarstwowymi zapędami Babilonii. Tym samym Juda i Samaria wchodziły w konflikt z nowym Imperium Chaldejskim, co doprowadziło ostatecznie do podboju Izraela i wygnania Żydów do Mezopotamii. W polityce wewnętrznej Jojakim okazał się haniebną antytezą swego bogobojnego ojca Jozjasza. W kraju szerzyło się bałwochwalstwo. Z rozkazu króla zamordowano proroka Uriasza, planowano dokonać zamachu na Jeremiasza i jego sekretarza Barucha. W 605r p.n.e. armia babilońska pokonała Egipcjan w bitwach pod Karkemisz i Chamat. Już niedługo cały Bliski Wschód kłaniać się będzie Mardukowi. W 604r nowy król Babilonii Nabuchodonozor najechał Judę, zdobył Aszkelon i uprowadził tysiące Żydów nad Eufrat i Tygrys. Po raz pierwszy Babilończycy zajęli Jerozolimę w 598r p.n.e. Uwięziono króla Jojakima, splądrowano Świątynię Pana, wywieziono drogocenne sprzęty liturgiczne. Jak czytamy w Księdze Jeremiasza, uprowadzono wtedy z Judy ponad 3tys Żydów, wśród nich przeważnie rzemieślników. Babilon potrzebował bowiem wielu specjalistów do zrealizowania swych ambitnych planów budowlanych. Następcą uwięzionego Jojakima został jego syn Jojakin (598-97). Nabuchodonozor rozkazał go jednak pojmać i wygnać w kajdanach do Mezopotamii. Królem Izraela – z namaszczenia Babilonu – został Sedecjasz. Początkowo był on wiernym wasalem Chaldejczyków, jednak w 591r p.n.e. zdecydował się zawrzeć sojusz z faraonem Psametychem II. W Babilonie odczytano ten gest jako casus belli. Armia chaldejska pod dowództwem Nabuchodonozora najechała Judę i Samarię w 588r p.n.e. Ponad dwa i pół roku trwało oblężenie Jerozolimy. Ostatecznie została ona zdobyta, król Sedecjasz oślepiony i wygnany w niewolę, Świątynia Pana ponownie zbezczeszczona przez żołdaków Nabuchodonozora. Jerozolimę doszczętnie spalono. Nowym władcą Judy został Godoliasz, stolicą Królestwa miasto Mispa. Kolejne tysiące Hebrajczyków dostały się do „niewoli babilońskiej”. W 582r p.n.e. Żydzi w Judzie zamordowali niechcianego władcę Godoliasza. To spowodowało czwartą falę wygnania do Mezopotamii (poprzednie: 720r p.n.e., 598r p.n.e., 587r p.n.e.).
     Sytuację Hebrajczyków w niewoli babilońskiej doskonale opisuje Psalm 137 będący zbiorową lamentacją wygnańców judzkich: ,,Nad rzekami Babilonu – tam myśmy siedzieli i płakali, kiedyśmy wspominali Syjon. Na topolach tamtej krainy zawiesiliśmy nasze harfy. Bo tam żądali od nas pieśni ci, którzy nas uprowadzili, pieśni radości ci, którzy nas uciskali. Zaśpiewajcie nam jakąś z pieśni syjońskich! Jakże mamy śpiewać pieśń Pańską w obcej krainie? Jeruzalem, jeśli zapomnę o Tobie, niech uschnie moja prawica! Niech język mi przyschnie do podniebienia, jeśli nie będę pamiętał o Tobie, jeśli nie postawię Jeruzalem ponad największą moją radość!”
    Psalm powyższy jest przede wszystkim ekspresją ogromnego cierpienia spowodowanego rozstaniem z Jerozolimą. Ale Żydzi nie tęsknili za miastem jako za miejscem w sensie materialnym, za ojcowizną, za krajem lat dziecinnych. Niewolnicy hebrajscy nie potrafili żyć bez radości, jaką daje wychwalanie Pana w Świątyni Jerozolimskiej. To Bóg jest głównym motywem ich cierpienia i bólu.
    Nieco inne wnioski wysnuć można po lekturze 29-go rozdziału Księgi Jeremiasza: - ,,To mówi Pan zastępów. Do wszystkich uprowadzonych do niewoli, których pozwoliłem uprowadzić z Jerozolimy do Babilonii. Budujcie domy i mieszkajcie w nich. Zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce! Bierzcie sobie żony i rodźcie synów i córki! Rozmnażajcie się tam, a niech was nie ubywa! Starajcie się o pomyślność kraju, do którego was zesłałem. Módlcie się do Pana za niego, bo od jego pomyślności zależy wasza pomyślność.” Godne przypomnienia są słowa 1-go rozdziału Księgi Ezdrasza, gdzie wymienia się niezwykle cenne dary Żydów babilońskich na rzecz budowy drugiej świątyni w Jerozolimie, co świadczy o zamożności diaspory.
     Nie jest prawdą, że Żydzi nad rzekami Babilonu tylko siedzieli i płakali. Cierpiały ich dusze i serca gdy wspominali Syjon. Nabuchodonozor nie zamierzał jednak przeprowadzać ,,ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej.” Niewola Judejczyków w Chaldei polegała na tym, że brutalnie, w kajdanach wygnano ich z Izraela nad Eufrat i Tygrys. Nie dokonano tego, by ich w rzekach Babilonu utopić. Wprost przeciwnie, dla Nabuchodonozora i jego następców Hebrajczycy byli bardzo cennymi osadnikami. Wielu z nich było rzemieślnikami lub kupcami. Doskonale nadawali się do sanacji tych obszarów imperium chaldejskiego, które zniszczyła pożoga wojenna. Prawdę pisał historyk z przedwojennego Wrocławia prof. Heinrich Graetz – autor monumentalnej ,,Historii Żydów” – że ,,ich istnieniu w Babilonii sprzyjała łagodność zwycięzcy.” Żydów osiedlano przeważnie w starych, zniszczonych domostwach, aby mogli je ponownie zagospodarować. Nabuchodonozor – wczorajszy gnębiciel i ciemięzca, dziś zdawał się mówić do swych niewolników hebrajskich - ,,Bogaćcie się!” Doskonale wiedział, że zaradność i przedsiębiorczość judzkich wygnańców przyczyni się do rozwoju i potęgi Babilonii.
     Żydzi zaczęli układać sobie życie na obczyźnie. Zajmowali się głównie rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Jako ludzie wykształceni stawali się często doradcami babilońskich wielmożów i władców, jak chociażby ów biblijny Daniel czy Mardocheusz – wezyr perskiego szachinszacha Kserksesa. Ciekawe są przemiany w życiu religijnym diaspory żydowskiej w Mezopotamii. Otóż, najprawdopodobniej wygnańcy z Syjonu wybudowali na obczyźnie świątynię. Doszło do zmiany postanowienia zapisanego w 12-tym rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa, w którym nakazuje się centralizację kultu, czyli jedną świątynię dla Jedynego Boga dla wszystkich Żydów. Uznano, że ten przepis stosuje się tylko do Judy i Samarii. Nie rozciąga się na inne państwa, w których mieszkają Żydzi. W ciągu 70 lat wygnania babilońskiego wśród tamtejszej diaspory wykształciła się tradycja dwóch postów: w 5-tym miesiącu ku czci spalonej świątyni i 7-mym miesiącu dla uczczenia dnia, w którym zabito znienawidzonego namiestnika Godoliasza.
     W 539r p.n.e. do Żydów babilońskich dotarła radosna nowina. Szachinszach perski Cyrus Wielki Achemenida zdobył roztańczony na uczcie u Baltazara Babilon. Sprawdziło się proroctwo wypisane na murach miasta – mene mene tekel ufarsin . Imperium Chaldejskie usiane bałwanami Marduka i Baala legło u stóp nowej potęgi Bliskiego Wschodu – Persji. Cyrus wydał dekret zezwalający na powrót Żydów do Syjonu. Jak czytamy w pierwszym rozdziale Księgi Ezdrasza - ,,Pobudził Pan ducha Cyrusa króla perskiego tak, iż obwieścił on w całym państwie swoim, co następuje: Tak mówi Cyrus, król perski. Wszystkie państwa dał mi Pan, Bóg niebios. I on mi rozkazał zbudować mu dom w Jerozolimie, w Judzie.” Dzięki interwencji ducha Bożego Cyrus uwolnił Hebrajczyków, by mogli odbudować świątynię jerozolimską. Tymczasem większość Żydów odmawia, decyduje się pozostać w Mezopotamii. Ci, którzy – jak pisał psalmista - ,,siedzieli i płakali wspominając Syjon” nie chcieli do niego wracać. Ostatecznie tylko ok. 50tys Żydów zdecydowała się na powrót do Judy, gdzie pod przewodnictwem Szeszbassara i Zorobabela odbudowali świątynię jerozolimską. Reszta pozostała na ziemi babilońskiej, by – jak nakazywał Pan ustami proroka Jeremiasza - ,, starać się o pomyślność kraju, do którego zostali zesłani.”
W I wieku p.n.e. gdy królem Judei będącej już prowincją rzymską był Herod Wielki, w Babilonii władzę zdobyli Partowie Arsacydzi. W okresie ich panowania pozycja polityczno – społeczna diaspory żydowskiej była wyjątkowo korzystna. Na czele gminy żydowskiej stał ,,eksyliarcha” – naczelnik wygnania. Początkowo jego kompetencje ograniczały się do spraw fiskalnych. Pobierał podatki od Żydów i przekazywał je władcy partyjskiemu. Ta władza zmieniła się z czasem w bardziej królewską. Eksyliarcha jeździł karetą, nosił purpurę, mianował sędziów i nauczycieli. W tym samym czasie w Judei Żydzi narażeni byli na ucisk ze strony Rzymian. Wielu z nich uciekło do Babilonii. To z ich inicjatywy doszło do przewrotu pałacowego w Jerozolimie, w wyniku którego królem Judei został Part - Aristobul (41-36 p.n.e.). Fala uchodźców hebrajskich wezbrała ponownie po zburzeniu Jerozolimy przez cesarza Tytusa w 70r oraz po zgnieceniu przez Rzymian powstania Szymona Bar Kochby w 135r.
    W okresie partyjskim w Babilonii rozwinęły się główne ośrodki miejskie zdominowane przez Żydów. Należały do nich:

Nahardea – położona nad Eufratem, zwana babilońską Jerozolimą. Tu znajdował się skarbiec, w którym trzymano daniny od Żydów babilońskich dla Ziemi Świętej.
Pumpadyta – położona w południowej Mezopotamii.
Sura – położona nad jeziorem Essurie.
Machuca – usytuowana blisko partyjskiej stolicy Ktezyfontu.

Od III-go do X-go wieku Babilonia stanowiła centrum żydowskiej myśli teologicznej i filozoficznej. Rozwinęło się tam wiele pokoleń ,,amorejów” – uczonych uzupełniających i rozszerzających o nowe interpretacje ,,Misznę” i ,,Gemarę”. Owocem ich kilkusetletnich badań było opracowanie w 500r tzw. Talmudu Babilońskiego będącego jednym z największych pomników kultury żydowskiej. Odtąd jego studiowanie stało się obowiązkiem każdego Żyda. Z Babilonii nauka żydowska przeniknęła do Włoch, Hiszpanii i Europy Wschodniej. Do najznamienitszych teologów judaizmu tamtej epoki należeli:

Rabin Raw – był bardzo zamożny, od eksyliarchy otrzymał urząd sędziego i nadzorcy targowego. W mieście Sura założył słynną szkołę ,,sidra” liczącą ponad 1200 uczniów. Wykłady odbywały się w niej przez dwa miesiące w roku, w miesiącu ,,Elul” przed świętem szałasów i ,,Adar” przed Paschą. Wtedy ,,sidra” zmieniała się w wielkie zgromadzenie uczonych ,,kalla”. Ostateczną instancją w czasie zażartych sporów naukowych były opinie ex cathedra samego Rabina Raw zwane ,,memra”. Raw znowelizował prawo małżeńskie. Nie można już było zaręczać dzieci bez ich zgody. Był autorem wielu modlitw, m.in. Ata Zaheir - ,,Ty pamiętasz, co się stało od wieczności i masz przed oczyma wszystko od początku wszechrzeczy.” Raw był człowiekiem miłosiernym i skromnym. Za swoje motto uważał słowa z Księgi Hioba - ,,Jeśli wielkość człowieka sięga nawet do nieba, ginie także w okamgnieniu.”

Rabin Huna – następca Rabina Raw na stanowisku rektora szkoły w Surze. W czasie sprawowania przez niego tej funkcji zgromadzenie uczonych i uczniów zaczęto określać mianem ,,metibta”, co przetrwało przez kolejnych kilkaset lat. Wprowadzono też istotne rozróżnienie funkcji sądowniczych i nauczycielskich.

Rabin Raw Aszi – jego znaczenie dla teologii żydowskiej można porównać z postacią św. Tomasza z Akwinu i jego dzieła Summa Theologiae. Raw Aszi był rektorem szkoły w Surze. Uczynił to miasto stolicą żydowskiego życia duchowego. To on postanowił zebrać i spisać cały duchowy dorobek Żydów, wszystkie interpretacje, sentencje i wskazówki rabinów. Skarb miał być przekazany potomności, aby ponad zgliszczami Jerozolimy pamięć o Żydach nie zaginęła.

Od czasów biblijnego Hamana rzucającego losy by wyznaczyć dzień zagłady dla wyznawców Jahwe aż do Hitlera i współczesnych fundamentalistów islamskich, Żydzi muszą być ciągle przygotowani do odparcia ataku i ucieczki przed zagładą. Są potęgą choć ich mocy nie mierzy się zasobnością arsenałów. Tylko głupi spytałby się – tak jak Stalin– a ile oni mają dywizji? Jak pisał Majer Bałaban autor ,,Historii i literatury żydowskiej” - ,,Idąc w szeroki świat nie są jednak Żydzi zupełnie bezbronni. W kuźniach myśli w Palestynie i w Babilonii wykuto dla nich broń lepszą od mieczów i grotów, bo broń ducha i religii złożoną w Talmudzie.”

,,Miszna” – nauka rabinów, przekazywana początkowo ustnie, później spisana i włączona do Talmudu jako jej podstawowa część. Wyjaśnia normy obyczajowe zawarte w Torze. ,,Gemara” – uzupełnienia do ,,Miszny” stanowiące wraz z nią Talmud.

,,haskala” – nurt reformacyjny w judaizmie w XVIIIw odwołujący się do zasad oświecenia. Opozycyjny w stosunku do judaizmu ortodoksyjnego. Główne ośrodki – Niemcy i Polska. Założyciel – Mojżesz Mendelssohn ; ,,chasydyzm” – ruch mistyczny w judaizmie powstały w XVIIIw na obszarze wschodniej Reczpospolitej. Opozycyjny wobec dawnych rabinów – talmudystów.

Mene mene tekel ufarsin – (w jęz. aramejskim: policzone, zważone, rozdzielone) ; przepowiednia upadku Babilonu wypisana na ścianie pałacu króla Baltazara podczas uczty.

Stalin, gdy opowiadano mu o potędze (w sensie duchowym) Watykanu oraz o sile autorytetu moralnego Papieża, zapytał zdziwiony: a ile on ma dywizji?